صنعت هوانوردی ایران، که پیش از این نیز زیر فشار تحریم‌ها و فرسودگی ناوگان با چالش‌های ساختاری روبه‌رو بود، اکنون پس از ۴۰ روز جنگ و حملات هوایی گسترده، با بحرانی کم‌سابقه مواجه است. کارشناسان می‌گویند مهم‌ترین مانع برقراری پروازهای داخلی، نه صرفا نیاز به بازسازی فرودگاه‌ها، بلکه کمبود شدید هواپیما برای ازسرگیری شبکه پروازی است؛ چالشی که ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها ادامه یابد.

حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل در جریان این جنگ، خسارت‌های گسترده‌ای به زیرساخت‌های هوانوردی ایران وارد کرد. این خسارت‌ها شامل نابودی بخشی از ناوگان مسافربری، آسیب به تجهیزات حیاتی فرودگاهی و اختلال در زنجیره خدمات حمل‌ونقل هوایی است؛ وضعیتی که نه‌تنها صنعت هوانوردی، که بخش‌هایی مانند گردشگری و خدمات مسافرتی را نیز درگیر بحران نقدینگی و کسب‌و‌کار کرده است.

مقصود اسعدی سامانی، دبیر انجمن شرکت‌های هواپیمایی، اعلام کرد که تنها در مدت ۴۰ روز جنگ، زیان ناشی از توقف پروازها به حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان رسیده است. به گفته او، این رقم تنها بخشی از خسارت‌ها را شامل می‌شود و زیان‌های زنجیره‌ای در بخش‌هایی مانند تعمیر و نگهداری هواپیماها، خدمات فرودگاهی و شرکت‌های وابسته، بسیار فراتر از این میزان است. برخی برآوردها نیز از زیان روزانه حدود ۷۰۰ میلیارد تومان در این صنعت حکایت دارند.

فرودگاه‌های آسیب‌دیده؛ از مهرآباد تا جنوب کشور

گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد که دست‌کم هفت فرودگاه اصلی ایران طی جنگ آسیب‌های جدی دیده‌اند. فرودگاه مهرآباد تهران، فرودگاه‌های تبریز، ارومیه، خرم‌آباد، کاشان و پیام بیشترین خسارت را دیده‌اند. همچنین فرودگاه‌های اهواز، کرمان، کیش، بوشهر و بندرعباس نیز در فهرست مراکز آسیب‌دیده قرار دارند.

آسیب‌های واردشده به فرودگاه‌ها طیف گسترده‌ای را دربر می‌گیرد که شامل تخریب باندهای پرواز، آسیب به برج‌های مراقبت، نابودی آشیانه‌ها و اختلال در سامانه‌های راداری است. اما به گفته مسئولان، در حال حاضر فرودگاه مهرآباد، مهم‌ترین پایگاه پروازهای داخلی، در اولویت بازسازی قرار دارد.

رئیس سازمان هواپیمایی کشور اعلام کرده است که ارزیابی دقیق خسارت‌ها ادامه دارد و نتایج نهایی به‌زودی منتشر خواهد شد. با این حال، کارشناسان معتقدند بازسازی کامل زیرساخت‌های آسیب‌دیده، به‌ویژه در فرودگاه‌های کلیدی، زمان‌بر خواهد بود.

در این میان، بازگشایی محدود آسمان شرق ایران و فرودگاه مشهد به‌عنوان نخستین گام برای ازسرگیری پروازها مطرح شده است. بر اساس گزارش‌ها، برخی فرودگاه‌ها از جمله مشهد، بیرجند، گرگان و زاهدان به‌تدریج فعالیتشان را از سر گرفته‌اند. با این حال، مشخص نیست این فرودگاه‌ها تا چه اندازه قادرند بار پروازی سایر مناطق کشور را جبران کنند.

ناوگان زمین‌گیر؛ کمبود مزمن هواپیما تشدید شد

یکی از مهم‌ترین پیامدهای حملات به فرودگاه‌های ایران، کاهش شدید ظرفیت ناوگان هوایی است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، حدود ۲۰ فروند هواپیمای مسافربری به‌طور کامل نابود شده و ۴۰ فروند دیگر نیز به‌دلیل آسیب‌های جدی از چرخه خدمات خارج شده‌اند. به این ترتیب، در مجموع ۶۰ هواپیما از ناوگان عملیاتی کشور حذف شده است.

این در حالی است که حتی پیش از جنگ نیز ناوگان هوایی ایران با کمبود هواپیما مواجه بود و از حدود ۱۰۰ هواپیمای فعال، تعدادی به دلیل فرسودگی یا مشکلات فنی زمین‌گیر بودند. اکنون با خروج بخش بزرگی از این ناوگان محدود، بحران کمبود هواپیما به سطحی بی‌سابقه رسیده است.

در این میان بیشترین خسارت را شرکت‌های بزرگ هواپیمایی متحمل شده‌اند. به دلیل تمرکز ناوگان شرکت هواپیمایی ماهان در فرودگاه‌های هدف قرارگرفته، این شرکت بیشترین آسیب را دیده است. پس از آن، ایران‌ایر و زاگرس نیز در فهرست شرکت‌های آسیب‌دیده قرار دارند. هواپیماهای آسیب‌دیده نیز شامل مدل‌های بوئینگ و ایرباس است که نقش اصلی را در جابه‌جایی مسافران داخلی ایفا می‌کنند.

به گفته اسعدی سامانی، پیش از جنگ حدود ۱۴۰ هواپیما برای پروازهای نوروزی آماده بودند که هرکدام روزانه چندین پرواز انجام می‌دادند، اکنون حذف این ظرفیت، ضربه سنگینی به صنعت گردشگری وارد کرده است.

برآوردها نشان می‌دهد ایران برای جابه‌جایی سالانه حدود ۵۵ میلیون مسافر به بیش از ۵۰۰ هواپیمای فعال نیاز دارد؛ در حالی که پیش از جنگ نیز این عدد فاصله زیادی با ظرفیت موجود داشت و اکنون این شکاف به‌مراتب عمیق‌تر شده است.

بحران مالی و چالش بازسازی؛ دولت در تنگنای منابع

خسارت‌های واردشده به صنعت هوانوردی ایران تنها به نابودی زیرساخت‌ها محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد مالی آن نیز گسترده است. برآوردها نشان می‌دهد زیان مستقیم و غیرمستقیم این صنعت دست‌کم به ۳۰ هزار میلیارد تومان رسیده است. این رقم شامل زیان شرکت‌های هواپیمایی، آژانس‌های مسافرتی، خدمات فرودگاهی و سایر بخش‌های مرتبط است.

به‌رغم وجود طرح‌هایی برای تامین مالی بازسازی، از جمله استفاده از بودجه عمومی، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و پوشش‌های بیمه‌ای، هنوز جزئیات مشخصی درباره نحوه اجرای این برنامه‌ها اعلام نشده است. برخی تحلیلگران معتقدند تاکید مقام‌ها بر بازسازی سریع، بیش از آنکه مبتنی بر توان اجرایی باشد، تلاشی برای مدیریت فضای روانی بازار و جامعه است.

در این میان وزیر راه و شهرسازی اعلام کرده است که بازسازی صنعت هوانوردی با رویکردی گسترده و حمایت همه‌جانبه دنبال خواهد شد و فرودگاه مهرآباد در اولویت قرار دارد. با این حال، تصاویر منتشرشده از میزان آسیب‌ها، تردیدهایی درباره امکان بازگشت سریع این فرودگاه به وضعیت عادی ایجاد کرده است.

همچنین به گفته منابع مطلع، یکی از پیامدهای مستقیم توقف پروازها، بحران در بازپرداخت بلیت‌های فروخته‌شده است. با لغو گسترده پروازهای نوروزی، هزاران مسافر با مشکل استرداد وجه مواجه شده‌اند. بسیاری از آژانس‌های مسافرتی به دلیل کمبود نقدینگی قادر به بازپرداخت فوری نیستند و این موضوع نارضایتی گسترده‌ای ایجاد کرده است.

توقف پروازها در بحران‌های پیشین نیز نشان داده است که فرایند بازپرداخت ممکن است طولانی و فرسایشی باشد. اکنون با افزایش حجم خسارت‌ها و طولانی‌تر شدن توقف پروازها، نگرانی‌ها از تکرار این وضعیت بیشتر شده است.

از سوی دیگر، صنعت گردشگری نیز با رکود جدی مواجه شده است. کاهش شدید پروازها، لغو تورهای مسافرتی و کاهش سفرهای داخلی و خارجی، به کاهش درآمد فعالان این حوزه انجامیده است.

در مجموع، صنعت هوانوردی ایران اکنون در نقطه‌ای قرار دارد که بازگشت به وضعیت پیش از جنگ برای آن به‌سادگی ممکن نیست. بازگشایی محدود پروازها در شرق کشور و تلاش برای احیای فعالیت فرودگاه مهرآباد، اگرچه گام‌هایی آغازین محسوب می‌شوند، اما پاسخگوی عمق بحران موجود نیستند.

کارشناسان معتقدند احیای این صنعت مستلزم سرمایه‌گذاری کلان، دسترسی به منابع بین‌المللی و نوسازی ناوگان است؛ عواملی که در شرایط فعلی تحقق آنها با ابهام‌های جدی روبه‌رو است.